Çocukluk Çağı Beyin Tümörlerinde Kemik İliği Nakli: Ne Zaman ve Kime?

Sıklıkla lösemi gibi hematolojik malignite (kan kanserleri) tedavisinde ön plana çıkan kemik iliği nakli beyin tümörlerinde kullanılabilir mi?

Yüksek doz kemoterapi ve ardından otolog (kendisinden alınan) kök hücre (kemik iliği) nakli, bazı çocukluk çağı beyin tümörlerinde tedavinin etkinliğini artırırken radyoterapiyi erteleme, azaltma ya da bazen hiç gerektirmeme imkânı sunan bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır.

Çocukluk çağı beyin tümörlerinin tedavisi genellikle cerrahi, kemoterapi ve radyoterapinin birlikte kullanılmasına dayanmaktadır. Ancak radyoterapi, küçük çocuklarda, özellikle 3 yaş altında, beyin gelişimine etkileri nedeniyle mümkün olduğunca ertelenir ya da sınırlandırılır. Bu zorluk, özellikle bebekler ve küçük çocuklar için, radyoterapiye ihtiyacı azaltan tedavi yolları araştırılmasına yol açmıştır. Kemik iliği nakli, bu yolların en önemlilerinden biridir.

Bu yazımızda kemik iliği nakli tedavisinin ne olduğunu, kimlere uygulandığını, sürecin nasıl işlediğini ve nelere hazırlıklı olmak gerektiğini sade bir dille özetlemeye çalışacağız.

Otolog kemik iliği nakli nedir?

Otolog kemik iliği nakli, çocuğun kendi kök hücrelerinin belirli dönemlerde toplanıp, hasta hazır olduğunda geri verilmesi demektir. Burada amaç, nakil öncesi yüksek doz kemoterapi vererek, vücuttaki tümör hücrelerini öldürmek ve akabinde daha önce hastadan topladığımız kök hücreyi geri hastaya vermektir.

Kök hücreler, kemik iliğinde bulunan ve tüm kan hücrelerini (enfeksiyonla savaşan akyuvarları, oksijen taşıyan alyuvarları ve pıhtılaşmayı sağlayan trombositleri) üreten temel hücrelerdir. Beyin tümörlerinde kemik iliği genellikle sağlıklıdır. Ancak sorun şudur: tümörü yenmek için gereken ve normal tedavide kullanılamayacak kadar yüksek kemoterapi dozları, kemik iliğini de kalıcı olarak yok edebilir.

Çözüm basit bir mantığa dayanmaktadır:

1.     Yüksek doz tedaviden önce çocuğun kendi kök hücreleri toplanır ve dondurularak saklanır.

2.     Çocuğa, tümörü yenmek için yüksek dozda kemoterapi uygulanır.

3.     Kemoterapiden sonra, saklanan kök hücreler çözülerek damardan geri verilir ve iliğin yeniden kan yapmasını sağlar.

Bu yüzden bu işleme tıp dilinde “stem cell rescue” karşılığı olarak "kök hücre ile kurtarma tedavisi" denir. "Otolog" kelimesi, hücrelerin çocuğun kendisinden alındığını anlatmaktadır.

Lösemideki nakilden farkı: Lösemide yapılan nakiller genellikle bir vericiden (kardeş ya da gönüllü) alınan hücrelerle yapılır. Otolog nakilde ise verici aranmaz, doku uyumu gerekmez ve vericiden gelen hücrelerin vücuda saldırması (graft-versus-host hastalığı) gibi bir sorun yaşanmaz.

Kemik iliği mi, perifer kanı mı? Adı "kemik iliği nakli" olsa da günümüzde kök hücreler çoğunlukla kemikten değil, koldaki ya da boyuna yerleştirilen kateterdeki damardan toplanır. Bu nedenle "periferik kök hücre nakli" terimi de kullanılır.

Hangi tür beyin tümörlerinde kullanılır?

Bu tedavi her beyin tümöründe değil, kemoterapiye duyarlı ve agresif bazı tümörlerde, özellikle küçük çocuklarda tercih edilir.

Tümör	Nakil ne zaman gündeme gelir?
Medulloblastom	Özellikle 3–5 yaş altında, yayılım ya da ameliyat sonrası kalıntı tümör gibi yüksek risk özellikleri olan çocuklarda ve bazı nüks durumlarında
Atipik teratoid/rabdoid tümör (AT/RT)	Kemoterapiye yanıt veren hastalarda, çoğunlukla 3 yaş altındaki çocuklarda ve ardışık birkaç nakil şeklinde
Pineoblastom	Özellikle küçük çocuklarda, radyoterapiyi geciktirmek ya da sınırlamak için
Koroid pleksus karsinomu	Özellikle TP53 geni değişikliği taşıyan ve radyoterapiden kaçınılmak istenen hastalarda
Germ hücreli tümörler	İlk tedavide değil; nüks eden ya da tedaviye dirençli olgularda

Buna karşılık yüksek dereceli gliomlar, beyin sapı gliomları (DIPG) ve ependimomda yapılan çalışmalar, bu tedavinin bu tümörlerde etkinliğinin zayıf olduğunu, yan etkilerin ise belirgin olduğunu göstermiştir. Bundan dolayı, bu tür tümörlerde kemik iliği nakli genellikle önerilmez.

Kemik iliği nakli kararı yalnızca tümörün türüne göre verilmez. Tümörün moleküler alt grubu, çocuğun yaşı, ameliyatla tümörün ne kadarının alınabildiği, hastalığın yayılıp yayılmadığı ve kemoterapiye verilen yanıtla birlikte değerlendirilir.

Peki, Ne zaman yapılır? Kemik iliği nakli iki farklı dönemde gündeme gelebilir. İlki, tanıdan hemen sonraki tedavi döneminde; ameliyat ve ilk kemoterapi kürlerinin ardından tümör tedaviye yanıt verdiğinde uygulanan nakildir. Bu, tedavinin bir parçası olarak önceden planlanır. İkincisi ise hastalığın tekrarladığı ya da ilk tedaviye yanıt vermediği durumlarda, kurtarma tedavisi olarak uygulanan nakildir.

Adım Adım Tedavi Süreci

Süreç, ameliyat ve ilk kemoterapilerden sonra başlar. Hastanede yatış her nakil için genellikle birkaç hafta sürer; ardışık nakillerde tüm süreç birkaç ay sürebilir.

1.     Ameliyat ve ilk kemoterapiler (indüksiyon): Tümör mümkün olduğunca çıkarılır, ardından birkaç kür standart kemoterapi verilir. Tümörün bu tedaviye yanıtı (remisyon), nakil aşamasına geçilip geçilmeyeceğini belirlemede önemlidir.

2.     Kök hücrelerin toplanması: Kemoterapi kürünün ardından birkaç gün boyunca G-CSF adı verilen, iliği uyaran bir iğne yapılır. Kan değerleri uygun düzeye gelince, büyük bir toplardamara yerleştirilen kateter üzerinden aferez denen işlem uygulanır. Kan bir cihazdan geçirilir, kök hücreler ayrılır, kanın geri kalanı çocuğa geri verilir. İşlem birkaç saat sürer, gerekirse birkaç gün tekrarlanır. Toplanan hücreler dondurularak saklanır.

3.     Yüksek doz kemoterapi: Çocuk nakil ünitesine yatırılır ve birkaç gün boyunca yüksek doz kemoterapi verilir. Sık kullanılan ilaçlar karboplatin, tiyotepa ve etopoziddir.

4.    Kök hücrelerin geri verilmesi: Birkaç günlük dinlenmenin ardından saklanan hücreler çözülür ve intravenöz (damardan) verilir. Bu bir ameliyat değildir; hücreler kan yoluyla kemiğe kendiliğinden yerleşir.

5.   Toparlanma dönemi: Kemik iliği yaklaşık 2-3 hafta içinde yeni hücreler üretmeye başlar. Bu süre boyunca enfeksiyon ve kanama riski yüksektir. Hastamız, koruyucu önlemlerin alındığı bir odada kalır, ziyaretler sınırlanır, gerektiğinde kırmızı kan ve trombosit desteği verilir.

6.   Taburculuk ve sonrası: Kan değerleri güvenli düzeye gelince çocuk taburcu olur. Ancak sonraki haftalarda düzenli poliklinik kontrolleri gerekmektedir.

Tandem nakil: Bazı protokollerde bu döngü bir kez değil, yaklaşık 3–4 hafta arayla iki ya da üç kez arka arkaya uygulanır. Amaç, her bir kürün yükünü azaltırken toplam tedavi etkisini artırmaktır. Kaç kür uygulanacağı, tümör türüne ve kullanılan protokole göre belirlenir.

Sonuçlar ne diyor?

Küçük çocuklarda (3-5 yaş altı) medulloblastomda sonuçlar umut vericidir; diğer bazı nadir tümörlerde ise yarar daha sınırlıdır. Örneğin küçük çocuklardaki Grup 4 medulloblastomda 5 yıllık tedavi başarısı artmış bulunmuş ve hastaların yarısından fazlası kraniyospinal radyoterapi almamıştır.

Bu verilerle ilgili bilinmesi gereken birkaç nokta var:

•       Radyoterapi her zaman tamamen ortadan kalkmayabilir: Bazı çocuklarda nakil, radyoterapiyi yalnızca ertelemektedir. Küçük yaşta birkaç ay ya da yıl kazanmak bile beynin gelişimi açısından önemlidir. Hastalık tekrarlarsa, radyoterapi o aşamada kurtarıcı bir tedavi olarak kullanılabilir.

•       Çeşitli etkenler sonucu belirler: Tümörün moleküler tipi, ameliyatın genişliği ve tedaviye yanıt, sonucu en çok etkileyen etkenlerdir.

Yan etkiler: nelere hazırlıklı olmalı?

Yüksek doz kemoterapi ve nakil güçlü bir tedavidir ve hem nakil sırasında (akut) hem de yıllar sonra (kronik) ortaya çıkabilecek yan etkileri bulunmaktadır; bu nedenle yan etkiler açısından hastalar izlenmelidir. Bu yan etkiler arasında, enfeksiyon, ağır mukozit, veno-oklüzif hastalık (karaciğer damarının tıkanması), işitme sorunları, hormon (endokrin) sorunları yer almaktadır.

Özetle

Çocukluk çağı beyin tümörlerinde kemik iliği nakli, sadece belirli tür tümörlerde ve uygun yaşlarda ve durumlarda yapılmaktadır. Kullanılan protokollerin çoğunun uzun dönem etkinliği ve yan etkileri hâlâ izlenmektedir.

Doç. Dr. Yasin Yılmaz

Pediatrik Nöro-onkolog

Acıbadem Üniversitesi Altunizade Hastanesi

Kaynaklar ve İleri Okuma Önerileri

American Cancer Society. High-dose chemotherapy and stem cell transplant for brain tumors in children (son güncelleme: 9 Şubat 2026).

Erker C, Mynarek M, Simbozel M, et al. Salvage therapies for first relapse of SHH medulloblastoma in early childhood. Neuro-Oncology. 2025;27(8):2158–2169.

Gevorgian AG, Kozlov AV, Tolkunova PS, et al. Tandem autologous hematopoietic stem cell transplantation for embryonal brain tumors in infants and very young children. Bone Marrow Transplant. 2022;57:607–612.

Khan S, Lazow M, Tanaka R, Fouladi M, Abu-Arja R. Marrow-ablative high dose chemotherapy with autologous hematopoietic progenitor cell rescue in pediatric brain tumors. In: Handbook of Brain Tumor Chemotherapy, Molecular Therapeutics, and Immunotherapy. Elsevier; 2026. p. 285–300.

Orduña P, Cansanay RD, Erker C, et al. Group 4 medulloblastomas of early childhood treated with high-dose chemotherapy- and craniospinal irradiation-sparing approach. Pediatr Blood Cancer. 2026;73:e70181.

Zamperlini G, Klinger PHS, Zanette A, et al. Central nervous system tumors. J Bone Marrow Transplant Cell Ther. 2025;6(1):e284.